CHUYỆN VỀ “ÔNG VUA” ĐÀN NGUYỆT VIỆT NAM

26/03/2020
0

Không xuất hiện ở những sân khấu ồn ào với các fan hâm mộ cuồng nhiệt, hình ảnh NSƯT Bá Phổ gắn liền với cây đàn nguyệt cổ truyền và hiện diện bất cứ khi nào, ở đâu cần giới thiệu về âm nhạc dân tộc ( ANDT ). Ông được mệnh danh là “ ông vua ” đàn nguyệt Việt Nam.

Lai lịch của một ban nhạc gia đình đầu tiên

 Ngôi nhà ấm cúng của gia đình Bá Phổ nằm ở vị trí tận cùng con ngõ nhỏ trong khu tập thể Nhà hát Ca múa Nhạc Việt Nam. Lai lịch của nó nguyên là: năm 1987, quãng bắt đầu thời kỳ đổi mới, việc mở rộng phạm vị hoạt động với người nước ngoài đặt ra yêu cầu cần có một ban nhạc ra tấm ra món để làm "của độc" , "đem chuông đi đánh nước người". Thế là Bá Phổ, Mai Liên ( vợ ông ), Tuấn Tú ( em trai vợ ông ) và Bá Nha ( con trai ông ) - 4 người, vừa đủ.

Gia đình NSUT Bá Phổ - Mai Liên - Bá Nha

 Lúc này, Bá Phổ và Mai Liên còn trong biên chế Nhà hát; Tuấn Tú vốn là giảng viên âm nhạc ở Huế ra. Bá Nha, sinh năm 1976,lúc này mới độ mười tuổi, là một cậu bé thần đồng âm nhạc, tham gia biểu diễn từ khi lên 4 tuổi, 8 tuổi đạt giải nhất cuộc thi quốc tế nhạc dân tộc, 9 tuổi tham dự Festival âm chương trình biểu diễn của ban nhạc nhạc quốc tế. Bá Nha không phải học qua sơ cấp 7 năm, trung cấp 4 năm theo lẽ thông thường, mà được đặc cách vào thẳng nhạc viện Hà Nội, trở thành người Việt Nam biểu diễn nhạc dân tộc nhỏ tuổi nhất.

Bình cũ rượu mới

Người ta coi biểu diễn là hoạt động nổi bật nhất của Nghệ sỹ Bá Phổ, nhưng thực ra ông vừa biểu diễn, sáng tác vừa làm nhạc cụ và nghiên cứu âm nhạc. Ông không nhớ đã phục chế bao nhiêu loại đàn, sáng tác bao nhiêu bản nhạc dựa trên nền nhạc dân ca. Nhưng thường xuyên có khoảng 30 loại nhạc cụ các loại được ngân rung trong các chương trình biểu diễn của ban nhạc với các bản nhạc ấn tượng như: Ba con ngựa, Ngày mùa, Bình minh trên cao nguyên, Sống tự do, Gọi em…

Nếu như đàn bầu, đàn Nhị lắng đọng trong lòng người nghe nhưng thanh âm trong trẻo, trữ tình đặc sắc của tâm hồn Việt thì đàn Líu âm cao, loại nhạc cụ mô phỏng các âm thanh của tự nhiên: tiếng gió rít, tiếng sóng ầm ào, các thanh âm rất đời thường như tiếng gà gáy, tiếng chim hót , tiếng côn trùng . . . y như thật , lại là một bất ngờ thú vị, khiến ai đã một lần được nghe là không thể quên.

Để có thể mô phỏng được các thanh âm này là cả một quá trình dày công tìm tòi sáng tạo nhiều năm liền của nghệ sĩ Bá Phổ cùng các thành viên trong ban nhạc. Điều này xuất phát từ quan niệm: nghệ thuật phải hội đủ các yếu tố : hay - đẹp - mới lạ! người biểu diễn ANDT như một anh đầu bếp nấu theo lối cũ cho công chúng thời nay, nên phải rất khảo và biết cách đổi món thì mới mong có khách ăn

NSUT Bá Phổ dù đã 80 tuổi nhưng vẫn miệt mài với công tác bảo tồn, phục chế các loại nhạc cụ

Vì vậy, cũng vẫn là nhạc cổ truyền, nếu chỉ biểu diễn trên một loại nhạc cụ sẽ trở nên tẻ ngặt, đơn điệu. Thêm nữa, nếu cứ đàn Bầu thì đưa ra bài "Ru con" hay "Cung đàn đất nước", dù có hay đến mấy cũng dễ mệt tại người nghe.

Món "rượu mới" mà Bá Phổ chế tác là hòa âm, phối khí nhiều loại nhạc cụ khác nhau, lại đan xen vào đó các thanh âm được chắt lọc từ chính cuộc sống hàng ngày tạo nên nét mới lấp lánh trên một dòng nhạc đã trở nên thân thuộc với bất cứ một người Việt Nam nào. Câu chuyện về đàn T'rưng và những kỷ niệm thầm dấu.  

Đó là quãng năm 1976, Bá Phổ bắt tay vào việc cải tiến cái dàn tre hình võng mắc mà người Tây Nguyên treo trong rừng để xua đuổi tà ma, thú dữ. Cùng với Bá Phổ, NS Ngọc Đoán cũng cải tiến cái dàn tre này và hiệu quả âm thanh mà hai cây đàn T'rưng mang lại là như nhau, những sự khác nhau là ở hình dáng, Ngọc Đoán trải dài những ông tre theo chiều ngang , khi biểu diễn thì 5 , Trung không chetự thêm vào đó cái chân đế, thì cái đàn Trưng bây giờ, nhìn phân trên thây giống hình dáng mái nhà Rông, nhìn tổng  thể lại giống ngôi chùa Một Cột.

Khi 3 biểu diễn T'rưng được đặt hơi xéo 1 lại, tạo được sự duyên dáng khá đẹp cho NS biểu diễn nên nó đã được họ lựa chọn và tồn tại cùng thời gian. Công trình này chính thức được cấp "Bằng cải tiến đàn Trang" của Hội đồng Âm nhạc Quốc gia Việt Nam năm 1985 .

 Trong những ngày căng thẳng đàm phán Hiệp định Paris năm 197 , Bá Phổ có mặt trong Đoàn Nghệ thuật Việt Nam sang biểu diễn ở Paris. Những người phụ nữ Paris đã tung người NS Việt Nam lên mấy lần để tỏ lòng hâm mộ cuồng nhiệt của họ, bởi Bá Phổ chính là người Việt Nam đầu tiên mang đàn nguyệt ra nước ngoài biểu diễn solo.

Khi chúng tôi gợi lại những câu chuyện cảm động như chuyện đi Paris , chuyên biểu diễn cho Bác Hồ, những lần biểu diễn tiếp khách của Chính phủ, rồi trong vòng dăm năm trở lại đây, liên tục đi giới thiệu về ANDT cho người nước ngoài đến tìm hiểu văn hóa Việt Nam . . . Bá Phổ chi cười, ông dường như không muốn nói về mình.

Trong giới âm nhạc Việt Nam vẫn truyền nhau câu nói của một người Nhật Bản: "Muốn hiểu chiến tranh Việt Nam thì đến Điện Biên Phủ, muốn hiểu ANDT Việt Nam thì đến Bá Phổ". Ở đất nước Mặt Trời Mọc, ban nhạc gia đình Bá Phổ từng để lại ấn tượng sâu sắc qua chuyến lưu diễn vào đầu năm 2004 trên 14 thành phố.

Đó là vinh hạnh lớn khó mà có được đối với một ban nhạc Việt Nam. Quê gốc ở Hà Tây , thuở nhỏ sống ở phố Sắt, Hải Dương, Bá Phổ từng bỏ nhà ra đi để chống lại quyết định của cha không cho bước chân vào cái nghề "xướng ca vô loài". Đến nay đã ngoài 80 tuổi đời , Bá Phổ đã "góp nhặt cả cuộc đời, coi trường đời là một trường học lớn" , Bá Phổ không phải "con nhà nòi", không học qua một trường lớp bài bản nào mà trở thành một nghệ sĩ đáng được vinh danh.

Ông kể “Tôi đang viết một cuốn sách , ví như một bộ từ điển về 210 loại nhạc cụ dân tộc, nguồn gốc và cách chơi -  đấy là tất cả những gì tôi muốn để lại cho nền âm nhạc dân tộc Việt Nam”

Viết bình luận của bạn:
popup

Số lượng:

Tổng tiền:

English Vietnamese