BÁ PHỔ - “SIÊU ĐÀN” DÂN TỘC

13/04/2020
0

NSƯT Bá Phổ là một trong ít người tiên phong “mở lối”cho âm nhạc dân tộc trong quá trình xã hội hoá nghệ thuật và trong tiến trình hội nhập văn hoá. Đến nay, ông có cả một kho tàng nhạc cụ và tác phẩm nhạc dân tộc do ông sáng tác.

Chuyến đi biểu diễn này là chuyến đi “mở lối” của ban nhạc gia đình chúng tôi sang các nước châu Âu, và được bạn đánh giá là “âm nhạc đắng cấp cao”- nghệ sĩ (NS) biểu diễn nhạc dân tộc Bá Phổ hồ hởi “bật mí” với chúng tôi sau chuyến lưu diễn dài ngày ở Italia từ tháng 8 - đầu tháng 9/2005, theo lời mời của Hội đồng âm nhạc thành phố Toroton.

Trong giới yêu thích âm nhạc cổ truyền Việt Nam vẫn truyền nhau câu cửa miệng “Muốn thưởng ÂNDT Việt Nam thì đến ban nhạc Bá Phổ”.

Đằng sau câu nói tưởng chừng đơn giản như vậy là cả một quãng thời gian thăng trầm của ban nhạc gia đình Bá Phổ... Năm 1987, quãng bắt đầu thời kỳ đổi mới, đặc biệt quan tâm đến ngọn nguồn văn hóa truyền thống của người Việt trong đó có âm nhạc gười nước ngoài dân tộc (ẢNDT). Ngay lập tức Nghệ sĩ biếu diễn nhạc dân tộc Bá Phố lập ban nhạc gia đình gồm có: NS - Mai Liên (vợ NS), Tuấn Tú (em trai vợ NS - giảng viên âm nhạc ở Huê) và Bá Nha (con trai NS). Riêng Bá Nha - một thần đồng âm nhạc.

Sinh năm 1976, Bá Nha khi lên 8 tuổi đạt giải nhất cuộc thi quốc tế nhạc dân tộc, 9 tuổi tham dự Festival âm nhạc quốc tế, 15 tuổi được đặc cách vào thắng Nhạc viện Hà Nội và trở thành người NS tốt nghiệp đại học âm nhạc ít tuổi nhất Việt Nam.

 Ban nhạc Bá Phổ ban đầu phải “thuê”, “mượn” nhạc nhà hát để biểu diễn. Dần dà, với việc phục chế và cải tiến các loại nhạc cụ và sáng tác những bản nhạc mới dưa trên nền nhạc dân ca, có chút “vốn liếng”, ban nhạc đã tự tách ra, hoạt động một cách độc lập.

NS Bá Phố nói vui: “Ban đầu là ly thân, sau thì ly hôn”. Khi đó nghệ sỹ Bá Phổ về hưu, còn Mai Liên đến nay vẫn ăn lương Nhà hát, nhưng trên thực tế chỉ biểu diễn trong ban nhạc gia đình”. Cho đến nay, ban nhạc Bá Phổ chỉ biểu diễn tác phẩm của chính mình.

NS Bá Phổ không thể nhớ được rằng ông đã phục chế bao nhiêu loại nhạc cụ, sáng tác ra bao nhiêu bản nhạc dựa trên nền nhạc dân ca các vùng miền. Năm 2004, Hội đồng Trao đổi giáo dục quốc tế Hoa Kỳ đến Việt Nam đế nghe các chuyên đề giới thiệu về văn hóa Việt và NS Bá Phổ đã được mời biểu diễn nhạc cụ dân tộc (NCDT).

 Khoảng 30 nhạc cụ đã gây ấn tượng đặc biệt cho Hội đồng, trong đó có đàn Nguyệt, đàn Bầu, Nhị, đàn Lứu (đồng bằng Bắc Bộ); đàn Cò Ke, Sáo H'mông (Tây Bắc); Kní, T'rung, Gong Tre, K'long Put (Tây Nguyên) và cả bộ đàn đá độc đáo 15 thanh, nặng 22 kg.

Đàn T'rưng là một trong những sản phẩm của NSƯT Bá Phổ cải tiến được cấp bằng cải tiếng đàn T'rưng

Nếu như đàn Nhị, đàn Bầu lắng đọng trong lòng người nghe những thanh âm trong trẻo, trữ tình đặc sắc của tâm hồn Việt thì đàn Lứu âm cao, loại nhạc cụ mô phỏng các âm thanh của tư nhiên: tiếng gió rít, tiếng sóng ẩm ào, các thanh âm rất đời thường như tiếng gà gáy, tiếng chó sủa tiếng chim hót, tiếng côn trùng… y như thật, lại là một bất ngờ thú vị.

Ông Rajib Sanyal, một thành viên của Hội đồng rất hỏi “Phải chăng gia đình Bá Phổ là kho báu của ÂNDT Việt Nam?”. Đặc biệt, nào ai đã hay, gia đình NS Bá Phổ đã từng biếu diễn cho ứng cử viên Tổng thống John Kerry - một người thời trẻ đã từng tham gia phong trào phản chiến - 2 lần ngay trên đất Việt.

Vẫn là nhạc cổ truyền, nếu chỉ biểu diễn trên một loại nhạc cụ thì sẽ trở nên tẻ ngắt, đơn điệu, ngạc nhiên và đặt câu Món “rượu mới” mà Bá Phổ chế tác là hòa âm, phối khí nhiều loại nhạc cụ khác nhau cho sáng tác mới.

Các bản nhạc: “Ba con ngựa" (đàn Nhị), “Ngày mùa" (đàn Lứu), “Bình minh trên cao nguyên" (đàn T'rưng), "Sống tự do" (đàn Gong Tre), "Gọi em" (đàn Ding Goon, cải tiến từ Gong Tre), "Rừng chiều" (đàn K'long Put), "Mặt trời trên cao nguyên" (đàn đá)... là những bản nhạc ấn tượng nhất do Bá Phổ sáng tác những năm gần đây cho ban nhạc gia đình mình.

Ngày Mai Liên bảo vệ tốt nghiệp thì Bá Phổ đã là NS tên tuổi của Nhà hát và được mời làm giám khảo. “Anh tài gặp giai nhân”, Bá Phổ “chấm điểm” và giữ chân Mai Liên về Nhà hát bằng cách... cưới luôn. Năm 1976, Bá Nha kết qủa của mối tình âm nhạc ra đời. Và đây chính là động lực để Bá Phổ nghĩ đến việc cải tiến cái dàn tre hình võng mắc mà người Tây Nguyên treo trong rừng để xua đuối tà ma, thú dữ. Bá Phố treo nghiêng dàn tre lên, thêm vào đó cái chân đế, vây là cái đàn

T'rưng có phần trên hình dáng mái nhà Rông, còn tổng thể lại giống ngôi chùa Một Cột. Khi biểu diễn, đứng trước cây đàn nghệ s có được sự duyên dáng về hình thế tạo hình. Lúc này NS Ngọc Đoán cũng cải tiến cái dàn tre này, và hiệu quả âm thanh cũng không kém. Tuy nhiên, Ngọc Đoán trải dài những ống tre theo chiều ngang, đúng như hình võng. nguyên thủy của nó, khi biểu diễn, diễn viên phải khom lưng xuống, rất gò bó và “mất dáng”, “mất tư thể”.

Sự “trội” hơn này của NS Bá Phổ đã được Hội đồng âm nhạc Quốc gia Việt Nam năm 1985 ghi nhận và cấp “Bằng cải tiến đàn T'rưng”. Năm 1969, Bá Phổ được vinh dự theo đoàn đàm phán Việt Nam sang Paris phục vụ hội nghị và đồng chí Lê Đức Thọ lúc đó là trưởng đoàn cố vấn đã giới thiệu NS Bá Phố là “ông vua đàn nguyệt Việt Nam”.

Và cũng tháng 8 năm đó, vợ chồng Bá Phố - lúc này biên chế trong các đoàn nghệ thuật quân đội - là hai đại diện văn nghệ sĩ Miền Nam trả lời phỏng vấn phóng viên nước ngoài nhân dịp ra mắt Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà Miền Nam Việt Nam.

Trong giới yêu thích âm nhạc cổ truyền Việt Nam vẫn truyền nhau câu cửa miệng “Muốn thưởng ÂNDT Việt Nam thì đến ban nhạc Bá Phổ”. Gia đình Bá Phổ được mời đến Nhật và Châu Á nhiều lần, đáng kế là chuyến lưu diễn mà mới qua 14 thành phố Nhật năm 2002, biểu diễn bán vé với giá 50 - 80 USD chứ không phải là “biểu diễn hữu nghị”.

Theo Bá Phổ 4 yếu tố làm nên nền âm nhạc: nhà quản lý, nhà tổ chức, NS và công chúng; trong đó, NS luôn tâm huyết với nghề, công chúng luôn đón đợi, còn quản lý thì quan liêu và tổ chức thì chạy theo thị hiếu tầm thường nên ÂNDT vẫn phải tự tìm những lối đi âm thầm.

Đối với Bá Phổ mọi danh hiệu đều đáng quí song không biết mình thì dễ thành hư danh. NS quan niệm, Nghệ thuật cũng phải là một cái gì đó cụ thế, có ích, “Ví như tôi đang soạn bộ tự điển về 210 loại NCDT mà tôi đã từng nghiên cứu và biểu diễn”. Đáng trân trọng hơn chính Bá Phổ là người tiên phong “mở lối”cho âm nhạc dân tộc trong quá trình xã hội hoá nghệ thuật và trong tiến trình hội nhập văn hoá.

Viết bình luận của bạn:
popup

Số lượng:

Tổng tiền:

English Vietnamese